Năng khiếu diễn giảng của một vị Tu sĩ – TT. Thích Tâm Trụ

Sáng ngày 08/06/2024 (03/05/Giáp Thìn), Thượng tọa Thích Tâm Trụ, Trưởng ban Văn hóa Phật giáo tỉnh Bà Rịa –Vũng Tàu, đã quang lâm về Đại hùng bửu điện chùa Vạn Thiện để chia sẻ với chư hành giả an cư những điều quan trọng xoay quanh chủ đề “thực tập diễn giảng”.

Mùa an cư đến, người xuất gia bỏ lại các duyên bên ngoài tập trung cho việc học hỏi chuyên sâu giáo pháp và hành trì. Tuy nhiên, trong quá trình tu học, sự phát nguyện hoằng pháp lợi sanh cũng là điều thiết yếu, nếu có nguyện ấy hành giả phải tìm hiểu phương pháp thuyết giảng để gặp thời đủ duyên có thể mang những sở học, sở tu của mình làm lợi lạc nhân sinh. Thượng tọa giáo thọ đã ân cần phân tích, đưa ra những dẫn chứng, ví dụ cụ thể để chư hành giả có thêm kinh nghiệm thuyết giảng, đặc biệt hướng đến tạo lập kiến thức cho chư hành giả trẻ chưa có kinh nghiệm, riêng những chư Tôn đức hành giả an cư thâm niên, có nhiều kinh nghiệm thì đây là dịp để ôn lại, củng cố tư lương cho chính mình.

Trong tất cả lãnh vực của đời sống, hết thảy đều cần có phương cách để học hỏi là tiền đề dẫn đến thành công; chẳng hạn học sinh đi học, hay công nhân viên đi làm bước đầu cũng phải học phương pháp, có hệ thống logic, am hiểu nắm vững lý thuyết rồi sau mới thực hành. Đối với người tu hành cũng phải nương vào lộ trình tu học có bài bản nếu không vậy sự hành trình sẽ miên man, mất nhiều thời gian nhưng không có thành tựu gì lớn. Phương pháp tu học của người xuất gia được xây dựng tùy theo căn cơ trình độ, sức khỏe, nhận thức của mỗi người. Trong Thất giác chi, đức Phật đã dạy hành giả học Phật phải có trạch pháp giác chi, nghĩa là có khả năng lựa chọn pháp đúng, để đường tu được thuận lợi như biết đúng bệnh, uống đúng thuốc vậy.

Nói đến phương pháp diễn giảng, hành giả cần chú trọng hai bước, đó là khâu chuẩn bị trước khi đi diễn giảng và xử lý tình huống trong thời gian diễn giảng. Bước đầu tiên, một vị giảng sư nên chuẩn bị theo năm đề mục nhỏ, trong đó có hai phần tương đối quan trọng là phần am hiểu giáo lý (nội điển) và rộng hiểu pháp thế gian (ngoại điển).

Về nội điển, người học Phật nên giảng những gì liên quan trong tam tạng kinh điển, nôm na là chúng ta nói lại lời Phật dạy; tự mình học hiểu trong kinh sách những giáo lý và áp dụng vào cuộc sống tu tập, sau đó chia sẻ cho người khác áp dụng, cùng được lợi lạc. Vì chân lý Phật pháp vô lượng vô biên, rộng sâu khó nghĩ bàn, chủ đề này liên đới với chủ đề khác, nên việc hiểu biết sơ sơ, đại khái giáo pháp không thể giúp giảng sư nêu rõ được vấn đề cần chia sẻ, từ đó thuyết giảng không chính xác. Nếu học không kỹ lưỡng, cái hiểu của mình không sâu rộng về bản chất các pháp thì dễ dẫn dắt chính mình và người nghe đi sai đường.

Thế nào gọi là phải hiểu đúng, am tường giáo pháp? Chính là lời giảng phải luôn đi sát với giáo lý, với lời Phật dạy, không được hiểu theo biên kiến, tà kiến, kiến thủ của mình. Nghĩa là không chấp trước, thiên lệch một bên, cũng không cố chấp vào tri kiến thấy biết cạn cợt của mình khiến cho người nghe khó hiểu. Hành giả cần có tư tưởng nhất quán về chánh pháp, không nói luyên thuyên. Lời giảng nên y cứ theo kinh, cẩn trọng khi nói về vấn đề mình không biết rõ.

Khi khai triển chủ đề thuyết giảng, không nên chống báng pháp môn khác vì vô lượng pháp môn tu đều là Phật pháp; không được phân biệt so sánh hơn thua môn phái, trường phái đại thừa – tiểu thừa, Bắc tông hay Nam tông,…vì tất cả đều hướng đến mục đích cuối cùng để giải thoát. Hãy nên tùy phương tiện, xem xét căn cơ và trình độ nhận thức của người nghe mà chuẩn bị bài thuyết giảng sao cho khế lý, khế cơ, khế thời và khế xứ. Người thuyết giảng phải nắm được căn cơ, bối cảnh để đưa ra đề tài phù hợp, trước khi tới giảng phải tìm hiểu về phong tục, tập quán, thói quen sinh hoạt của thính chúng. Am tường giáo lý chính là nội minh, một trong ngũ minh gồm: nội minh và ngoại minh  (nhân minh, thanh minh, công sở minh và y phương minh). Nói một cách dễ hiểu là một vị giảng sư muốn diễn giảng giáo lý Phật đà cần am tường kiến thức Phật học và kiến thức xã hội. Hai nền tảng căn bản này giúp hành giả có kiến thức đa chiều, dễ dàng hơn khi đi diễn giảng.

Về ngoại điển (kiến thức xã hội) cũng khá quan trọng, bên cạnh việc tu học và hành trì theo lời Phật dạy, cần tư duy hiểu biết sâu hơn về cuộc đời xã hội làm nội dung bài giảng có giá trị thiết thực hơn, vì chúng ta giảng pháp để cho chúng sanh đang gặp phải khổ đau trong xã hội nghe và thực hành, giúp họ được an vui, giải thoát. Vì thế, cần nắm vững các kiến thức thuộc lãnh vực xã hội như khoa học, văn học, triết học, y học.v.v…để đem đạo vào đời.

Yếu tố thứ ba là chuẩn bị cho bản thân, lựa chọn pháp tu và hành trì miên mật. Ví dụ như hành giả chọn pháp niệm Phật để hành trì, đi niệm, nằm niệm, trong tứ oai nghi đều niệm, từng bước chân, mỗi sát na nhớ nghĩ Phật, mới thấy được màu nhiệm, trí tuệ dần dần sáng ra, tâm được định tĩnh không bị ngũ dục và ngoại cảnh chi phối. Nếu chọn pháp thiền thì nên cột tâm lại, trụ tâm vào một đề mục, làm sao cho vọng niệm không làm lay động tâm, cũng là hướng đến sự định tĩnh để phát sinh trí tuệ. Bản thân hành giả trang bị giới hạnh trang nghiêm, ngoài khẩu giáo, vị giảng sư cần có thân giáo, nếu hình tướng lăng xăng cho dù nói thao thao bất tuyệt cũng không thuyết phục được người nghe. Về sức khỏe, với thân hình gầy mòn khô héo bệnh tật ốm đau, tịnh tâm để tu còn khó nữa huống gì diễn giảng, vì thế phải tự rèn luyện bằng cách niệm Phật, sám hối, thiền hành là những phương pháp tốt để tâm trí sáng suốt minh mẫn, gặp lúc thuyết giảng khai triển vấn đề gì cũng có thể nhớ kỹ nhớ sâu.

Một yếu tố nữa là chuẩn bị giáo án có khoa học, đề tài nêu được nội dung chính, bố cục hợp lý, thứ tự trình tự rõ ràng. Đồng thời lưu giữ giáo án sau buổi giảng để khắc phục, chỉnh sửa và bổ sung cho giáo án của mình, đến khi hữu duyên đi giảng lại chủ đề này hành giả có thể làm tốt hơn lần trước.

Trong khi diễn giảng, cần chú ý nội dung bài giảng bám sát, nêu bật được chủ đề trên hai phương diện nội minh và ngoại minh. Phân bổ thời gian hợp lý cho các vấn đề chính và phụ; dẫn chứng khái quát phổ biến những vấn đề được mọi người đồng thuận cao; cập nhật những thông tin xã hội có chiều sâu trong thực tiễn; dẫn chứng lịch sử có thật, nên chọn tác phẩm liên quan có ý nghĩa, bổ ích, có giá trị văn học, nghệ thuật. Phần hình thức cũng bổ trợ cho buổi giảng là năng khiếu của mỗi người như giọng nói, tránh giọng địa phương, nên nói rõ ràng nhẹ nhàng dễ nghe, chậm rãi không quá nhanh để thính chúng nắm được những gì mình truyền đạt. Phương pháp truyền đạt theo trình tự dẫn nhập từ mở đề đến nội dung, cuối cùng chứng minh làm rõ chủ đề chính sau đó kết lại vấn đề, tóm tắt, nói lên ý nghĩa tầm quan trọng vị trí của vấn đề trong cuộc sống và rút ra bài học cụ thể để áp dụng vào quá trình tu học. Có thể thêm phần đặt câu hỏi để giải quyết vấn đề trong câu hỏi đó. Một điểm cần lưu ý bước cuối cùng trong diễn giảng, nên tạo không khí vui vẻ, nhưng không đi sai với ý chỉ của Phật pháp, có thể kể về giai thoại thiền, truyện cổ Phật giáo, truyện bổn sanh bổn sự…dẫn thính chúng vào Phật pháp đòi hỏi kỹ năng, phương cách truyền đạt có sư phạm, mới có thể làm thính chúng hoan hỷ. Phải có phương pháp chế ngự tâm để bình tĩnh khi lên giảng, nắm vững các pháp số. Trang phục không quá đơn giản, cũng kkhôgn quá cầu kì lòe loẹt chỉnh chu nhưng phù hợp với bối cảnh là phần nhỏ nhưng góp phần thành công vào buổi lễ được trang nghiêm, viên mãn.

Khi đi giảng phải đến sớm hoặc đúng giờ, làm sao để chủ động được thời gian mà đạo tràng không phiền vì phải chờ lâu. Thường ở nơi tổ chức giảng pháp, sẽ có chương trình lễ sau buổi giảng, vì thế giảng sư cần chủ động giảng trong khoảng thời gian vừa với chương trình ban tổ chức đã đưa ra và nhường cho chương trình kế tiếp.

Với sự khiêm cung hòa ái, Thượng tọa giáo thọ chúc chư hành giả an cư tinh tấn tu tập, thâm nhập nội điển và ngoại điển, có kiến thức sâu rộng; cũng như mong chư vị hành giả rèn luyện các kỹ năng, trải nghiệm về giáo lý và định hướng rõ ràng phương pháp tu, thực tập giọng nói rõ ràng, hình thành các kỹ năng tốt để hướng đến sự đón nhận tích cực từ công chúng, góp phần lan tỏa chánh pháp đến với mọi người.